ZHANG HENG

Yapay Zekâ herkesi alim yaptı iyi mi? Bir sohbet sırasında ağzından bir bilimsel ya da az bilinen kelime çıkmaya görsün. Eller hemen cep telefonlarındaki yapay zekâ uygulamasına gidiyor ve 10 saniye içinde sanki konuya kırk yıldır hakimmiş gibi konuşmalar başlıyor. Derinliği ve tabanı olmayan havada uçuşan kavramlar. 10 dakika sonra anlattıklarını sor eminim çoğunu hatırlamayacaktır. Çünkü öğrenme böyle bir şey değil. Kalıcı öğrenmenin gerçekleşmesi için en öz haliyle bilgiyi ve kaynağını görecek, duyacak, sınayacak ve hatırlayacak. Keşke her şey telefondan bakıp da ahkam kesmek kadar kolay olsaydı.

Yazılı kaynaklarımdan (yapay zekâ değil) bir süre bilim tarihinden derlemeler yazacağım. Alışageldiğimiz kolaycılığın hep olamadığını göstermek gerekiyor.

Zhang Heng adından da anlaşılacağı üzere Çinli, ilginç bir kişilik, yaratıcı bir bilim insanı. Dedesi doğduğu Nanyang şehrinin valisi. 20’li yaşlarda edebiyata merak salsa da 30’lu yaşlarda sarayda gökbilimci olarak bulunuyordu. Matematik de ilgi alanıydı. M.S. 120 yılında şöyle bir sözü var “Güneş ateş gibidir, ay da su gibi. Ateş ışık yayar, su da onu yansıtır”.

Zhang Heng geceleri sürekli gökyüzünü izliyor ve şu değerlendirmelerde bulunuyor, “Ekvator’un kuzey ve güneyinde daima parlayan 124 grup var. Denizcilerin gördükleri hariç 2.500 yıldız var. Çok küçük yıldızlardan ise 11.520 tane var”.  Bu kadarla da kalmıyor “Gökyüzü tavuk yumurtasına benziyor.  Tatar yayı gibi yuvarlak. Merkezde tek başına duran Dünya ise yumurtanın sarısına benziyor. Gökyüzü büyük dünya ise küçük”.

Bu fikirler elbette size şimdi çok basit ve yetersiz gelecektir. Yaklaşık 1900 yıl önce söylenmiş bu sözler. Unutmayınız ki bugün gerçek diye ortaya attıklarınız, kesinleriniz, bundan 1900 yıl sonra aynı durumda kalabilir! 

Zhang Heng yaptığı usturlap ile de bilinir. Küresel usturlap bilinen gezegenlerin konumlarını gösteriyor. Suyla çalışan bu usturlap bir yılda dönmesini tamamlıyor.

Bir de M.S. 132’de uzaklarda meydana gelen depremleri tespit edebilmek için bir sismometre yapıyor. Bakır yumurta şeklindeki bir kabın içine yerleştirilen sarkaç ve kabın etrafındaki sekiz ejderha başından hangisinden yerleştirilmiş top düşüyorsa da depremin hangi yönde olduğu tespit ediliyor. Bunlar yaşadığı çağın ötesinde işlerdi.

Zhang yeni bir astronomi takvimi teklif edince de bakanlardan tepki alıyor ve sarayda etkisi azalıyor.

Bugün Ay’da bir kraterin adı Zhang Heng, 1802 no’lu astroidin adı Zhang Heng ve Zhangengit adlı bir mineral var.

Sahi o tartıştığı bakanların adını bilen var mı?